adwokat Zbigniew Tetkowski
kancelaria adwokat warszawa rozwody umowy budowlane

Interpretacje

Prawne sposoby zapezpieczeń kredytów bankowych - część pierwsza

 

I. Wstępne informacje o kredycie.


Udzielanie kredytów i pożyczek pieniężnych oraz prowadzenie rozliczeń pieniężnych to podstawowa działalności banków określona w art. 4 Ustawy Prawo Bankowe. Umowy kredytowe należą do czynności bankowych i stanowią grupę umów regulujących stosunki kredytowe wspólnie z umową pożyczki, umową rachunku bankowego i umową depozytu nieprawidłowego. Przepisy artykułów Ustawy Prawo Bankowe począwszy od art. 25 do art. 35 tejże ustawy określają ogólne warunki udzielania kredytów, warunki szczegółowe zaś zawarte są w regulaminach kredytowych banków. To właśnie we wspomnianych regulaminach znajdują się informację między innymi dotyczące zabezpieczeń. [1]

Zanim jednak przejdę do analizy poszczególnych rodzajów zabezpieczeń takich jak hipoteka, zastaw, blokada środków na rachunku bankowym, kaucja, awal czy gwarancja bankowa warto w tym miejscu wspomnieć w kilku zdaniach o samym kredycie. Nie jest tajemnicą, iż kredyt obok pożyczek oraz weksli jest dziś najpowszechniejszym sposobem finansowania przedsięwzięć zarówno gospodarczych jak i indywidualnych. Z pośród wielu możliwości zaciągania zobowiązań pieniężnych to właśnie on jest jednym z najbezpieczniejszych a zarazem najpewniejszych z punktu widzenia gwarancji zapewnianych przez ustawodawcę.

Istnieje kilka odmian kredytów, o których będę chciał wspomnieć w tym miejscu z uwagi na fakt, iż wiedza ta będzie niezbędna do tego aby pojąć istotę stosowania zabezpieczeń, ponieważ w głównej mierze to właśnie od rodzaju kredytu zależy sposób jakim się go zabezpieczy. Zacznę od wspomnienia o kredycie konsumenckim, który zawierany jest między konsumentem a przedsiębiorcą (najczęściej bankiem lub inną instytucją finansową, ale również każdym innym przedsiębiorcą, który w jakiejkolwiek formie coś nam kredytuje). Regulacją ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (Dz. U. nr 126, poz. 715 ze zm.), obowiązującej od 18 grudnia 2011 r. objęty jest każdy kredyt zaciągnięty na cele niezwiązane z prowadzeniem działalności gospodarczej (np. gotówkowy lub na cele mieszkaniowe, który nie jest zabezpieczony hipoteką). Mamy z nim do czynienia również przy zakupach na raty lub z odroczonym terminem płatności Dotyczy sum aż do 255.550 zł (bądź ich równowartości w walutach obcych). Od umowy kredytu można odstąpić bez podania przyczyny w terminie do 14 dni od dnia jej zawarcia. Praktycy wskazują na to, iż stwarza to wiele możliwości nadużywania prawa, ponieważ można wyobrazić sobie sytuację, w której ludzie przedsiębiorczy umiejętnie zarządzający gotówką, będą potrzebowali maksymalnie wspomnianych 14 dni na realizację swoich celów po czym odstąpią od umowy zwracając należność instytucji udzielającej kredytu. Umowa kredytu konsumenckiego musi być – co do zasady - zawarta w formie pisemnej (nieliczne wyjątki określają przepisy). Tak wynika z art. 29 ustawy. Umowa powinna być sformułowana w sposób jednoznaczny i zrozumiały, a kredytodawca lub pośrednik kredytowy muszą niezwłocznie doręczyć umowę konsumentowi. Ustawa nakłada na kredytodawcę obowiązek obliczenia rzeczywistej rocznej stopy procentowej na podstawie wszystkich opłat, które trzeba ponieść, by kredyt otrzymać na danych warunkach (również ubezpieczenia i zabezpieczenia kredytu, jeśli są obowiązkowe). Ponadto w umowie powinien zostać określony całkowity koszt kredytu. W przypadku kredytów konsumenckich kredytodawcy mają możliwość pobierania opłat za dokonanie spłaty całości lub części kredytu przed terminem, ale prowizje te nie są jednak dowolnie wysokie i mogą być stosowane tylko w określonych przypadkach.

Jeżeli chodzi o kredyt hipoteczny to jest on rodzajem kredytu, którego zabezpieczeniem jest hipoteka. Nie ma znaczenia przy tym, czy kredyt ten wykorzystany ma być przez konsumenta na remont, czy budowę domu, czy też na inny cel. Zatem przyjęte nazewnictwo „kredyt hipoteczny” pochodzi z podziału kredytów według rodzajów zabezpieczeń, a nie według celu jego przeznaczenia. Banki stosują różnorodne nazewnictwo do kredytów tego typu: kredyt hipoteczny, kredyt mieszkaniowy etc. Z praktyki wynika jednak, że większość kredytów zabezpieczonych hipoteką to właśnie kredyty na zakup lub remont nieruchomości. Co do zasady kredytodawcy korzystają z zabezpieczenia hipoteką kredytów o dużej wysokości. Dla kredytów o niskiej wartości z reguły stosuje się zabezpieczenia innego typu np. ubezpieczenie, weksel. Aktualnie w polskim porządku prawnym brak jest szczegółowej regulacji w zakresie kredytów hipotecznych. Zastosowanie znajduje tu szereg aktów prawnych w tym m.in.: ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. prawo bankowe, częściowo ustawa  z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (tylko w zakresie obowiązków informacyjnych oraz sankcji za naruszenie niektórych z tych obowiązków polegającej na możliwości spłaty części kredytu bez odsetek i innych kosztów – tj. tzw. sankcji kredytu darmowego), ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o listach zastawnych i bankach hipotecznych. Z uwagi na skomplikowany charakter produktu, jakim jest kredyt zabezpieczony hipoteką, jak również długi okres kredytowania (20 -30 lat), należy każdorazowo dokładnie zapoznawać się z treścią umowy.

Kolejnym z kredytów o którym chciałbym wspomnieć jest kredyt konsolidacyjny, który przeznaczony jest na spłatę innych zobowiązań kredytobiorcy. Zatem, jeśli konsument posiada kilka kredytów np. gotówkowy, hipoteczny, albo kilka kredytów ratalnych może dokonać tzw. konsolidacji kredytów, tzn. zamienić kilka kredytów na jeden, długoterminowy, często o niższym oprocentowaniu (kredyt konsolidacyjny pokrywa wszystkie inne zobowiązania konsumenta). W takiej sytuacji konsument będzie miał obowiązek spłaty tylko jednej raty w banku, który udzielił mu kredytu konsolidacyjnego, a nie kilku rat w różnych wysokościach w różnych bankach.

Kredyt komercyjny zaś jest to kredyt udzielany przedsiębiorcom na cele związane z prowadzoną przez nich działalnością gospodarczą. Co do zasady tego rodzaju kredyty udzielane są w celu szybszego rozwoju firmy. Kredyt komercyjny nie podlega ochronie przewidzianej w ustawie o kredycie konsumenckim. Zastosowanie znajdują tu natomiast przepisy ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. prawo bankowe.

Najbardziej powszechne są kredyty gotówkowe co do zasady są to kredyty konsumenckie, które podlegają ustawie z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim. Kredyty gotówkowe są jednym z najbardziej popularnych produktów bankowych i parabankowych. Mogą być przeznaczone na dowolny cel, charakteryzuje je nieskomplikowana i szybka procedura ich uzyskania, z tego też powodu nazywane są częściej pożyczkami gotówkowymi. Należy jednak pamiętać, iż w sytuacji, gdy kredyt gotówkowy nie jest oprocentowany a konsument nie ponosi żadnych kosztów poza spłatą samego kapitału, wówczas nie korzysta on z dobrodziejstwa ustawy o kredycie konsumenckim.

Kredyt w rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowym (inaczej nazywany debetem) został zdefiniowany w art. 5 pkt 4 ustawy o kredycie konsumenckim jako umowa o kredyt, który kredytodawca udostępnia konsumentowi umożliwiając dysponowanie środkami pieniężnymi w wysokości przekraczającej środki zgromadzone na rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowym. Co do zasady, konsument podpisuje dwie umowy - jedną na otworzenie rachunku bankowego, drugą - o kredyt w ramach tego rachunku. Bank wyznacza wysokość limitu kredytowego (debetu), z którego konsument może korzystać, a środki wpływające na rachunek bankowy zaliczane są na poczet debetu, jeśli konsument z niego skorzystał w danym miesiącu.

Ostatnim, a zarazem najciekawszym kredytem o jakim chciałbym wspomnieć jest kredyt odnawialny – obecnie brak jest jego naukowej definicji. Cechą charakterystyczną takiego produktu jest to, że konsument może korzystać z przyznanego mu przez bank limitu kredytowego, który odnawia się za każdym razem gdy konsument spłaci wykorzystaną część tego limitu. Najbardziej popularnym przykładem kredytu odnawialnego jest umowa o kartę kredytową. Karta kredytowa jest kartą płatniczą, pozwalającą na dokonywanie transakcji bezgotówkowych, bez posiadania bieżących środków na koncie, na podstawie podpisanej z bankiem umowy o udzielenie kredytu do ustalonego limitu (tzw. limit kredytowy). Za zakupione towary lub usługi płaci więc bank i tym samym udziela posiadaczowi karty kredytu, który jest on zobowiązany spłacić na zasadach i w terminie określonych w umowie, po podpisaniu której klient otrzymuje kartę kredytową. Uruchomienie takiego kredytu nie wymaga posiadania otwarcia przez konsumenta rachunku rozliczeniowo-oszczędnościowego. Wysokość limitu kredytowego, jaki będzie miał do dyspozycji posiadacz karty ustalana jest przez bank po zbadaniu stanu majątkowego, dochodów i wiarygodności kredytowej konsumenta. Po zakończeniu okresu rozliczeniowego (zazwyczaj miesięcznego) kredytobiorca otrzymuje z banku zestawienie transakcji zawartych w tym okresie przy użyciu karty kredytowej i zostaje zobowiązany w określonym terminie do spłaty całości lub części zaciągniętego kredytu (tzw. minimalna kwota do zapłaty). Jeżeli konsument spłaci całą lub część zaległości na karcie kredytowej, przyznany mu limit kredytowy ulega odnowieniu i może on ponownie w całości lub odpowiednio w części z niego korzystać.[2]

 

II. Przyczyny wykształcenia zabezpieczeń kredytów. 

 

Kredyt pełni wiele funkcji począwszy od stymulacji gospodarki jako instrument polityki ekonomicznej poprzez wpływanie na wzrost dochodu w danym regionie, branży – zwiększając popyt w określonym segmencie rynku a kończąc na wspomnianym już zwiększeniu płynności środków, którymi dysponuje indywidualny klient instytucji mającej zdolność udzielania kredytów. Z pojęciem samego kredytu wiążą się też immanentne cechy, bez których nie byłoby mowy o jego istnieniu. Cechami takimi są: zwrotność – dłużnik kredytowy (kredytobiorca) jest zobowiązany do zwrotu pieniędzy a wierzycielowi kredytowemu (kredytodawcy) przysługuje wobec niego roszczenie o zwrot należności, terminowość – kredyt jest przyznawany na czas określony w umowie kredytu zawieranej z bankiem, oprocentowanie – czyli przychód wynikający z udostępnienia przez bank kapitału oraz celowość przyznawania – musi istnieć konkretny cel (kredyt mieszkaniowy, samochodowy, gotówkowy czy nawet konsumpcyjny)[3], który ma być finansowany przez pieniądze uzyskane z kredytu - jest to jeden z niewielu elementów odróżniających go od pożyczki pieniężnej, której przyznanie nie wymaga posiadania celu na jaki będzie ona przeznaczona.

W związku z istnieniem jednej szczególnej cechy, bez istnienia której nie można by było mówić o zabezpieczeniach a co więcej o samym kredycie, mianowicie zwrotności, której wykładnia sprowadza się do tego, iż klient jest zobowiązany do zaspokojenia wierzyciela, którym jest bank. Nie jest to nowością, iż podmioty decydujące się na wzięcie kredyt w zdecydowanej większości wykazują niemalże pewność co do faktu, że udzielony kredyt zostanie wykorzystany zgodnie z przeznaczeniem, pieniądze wraz z należnym oprocentowaniem zostaną zwrócone w terminie a realizacja celu, na który zostało zaciągnięte zobowiązanie kredytowe na pewno się uda. Same banki przed finalizacjami umów kredytowych badają zdolność kredytową kredytobiorcy poprzez m.in. sięganie do historii terminowości rozliczeń z dostawcami innego rodzaju usług (np. rachunki związane z mediami, spłaty leasingu) czy zasięganie informacji w Biurze Informacji Kredytowej (BIK) – instytucji posiadającej wszelkie informacje na temat zaangażowań kredytowych klientów banków oraz SKOK-ów. Jest to tak zwany scoring kredytowy, który polega na punktowej ocenie wiarygodności osoby ubiegającej się o kredyt. W najprostszych postaci wygląda on tak, że w specjalnej karcie scoringowej przyznawane są punkty, które po zsumowaniu stanowią miarę oceny ryzyka związanego z potencjalnym kredytobiorcą- jest to tzw. scoring aplikacyjny, którego wyliczaniem zajmuje się powyżej wspomniany BIK. Po zakończeniu takiego procesu bank oblicza tzw. punkt odcięcia (cut off score), który stanowi dolny próg przyznania kredytu. Osoby, które uzyskały w swej ocenie niższą punktację, otrzymują od banku odmowę udzielania kredytu. Te, które w końcowym wyniku, zbliżyły się do punktu odcięcia- będą zmuszone do przedstawienia zabezpieczeń kredytu po czym zawierana jest z nimi umowa kredytu. Dopiero od tego momentu możemy mówić o powstaniu podmiotów takich jak kredytodawca, którym jest bank oraz kredytobiorca, którym może być zarówno osoba fizyczna jak i prawna.

Jednak pomimo istnienia dość rygorystycznej a zarazem skomplikowanej procedury przyznawania kredytu, nawet już w trakcie trwania umowy zawartej z bankiem mogą wystąpić nieprzewidziane okoliczności, które mimo istnienia początkowych, pozytywnych przesłanek jego spłacenia uniemożliwiają zaspokojenie banku jako wierzyciela kredytowego. Sytuacja taka w szerokim wymiarze miała miejsce po 15 września 2008 roku, kiedy to bank Lehman Brothers ogłosił swoją upadłość co zapoczątkowało ostatni kryzys finansowy, który wpłyną niekorzystnie na sytuacje finansową niezliczonej ilości podmiotów między innymi uniemożliwiając im spłaty zaciągniętych kredytów w związku ze straceniem płynności finansowej. Takie sytuacje nie są komfortowe ani dla kredytobiorcy ani dla samego kredytodawcy, dlatego w związku z tym powstał szereg zabezpieczeń pozwalających na zmniejszenie indywidualnego ryzyka kredytowego, które powinny zapewnić odzyskanie zaangażowanej sumy kredytowej wraz z odsetkami i obok gwarancji jaką jest sytuacja ekonomiczno-finansowa kredytobiorcy posiadanie zabezpieczenia kredytu pozwala na odzyskanie całości albo chociaż części zaangażowanych środków przez bank a dla klienta na spełnienie zaciągniętego zobowiązania.

Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo Bankowe nie nakłada na banki obowiązku zabezpieczania swojej działalności kredytowej. Wspomniana ustawa nie określa również form, ilości oraz przypadków kiedy zabezpieczenia powinny być stosowane. Wszelkie zatem zasady dotyczące wyboru zabezpieczeń kredytów określane są przez banki samodzielnie w ramach prowadzonej przez nie polityki kredytowej. Cel wprowadzenia zabezpieczeń jest jeden – stworzenie takiego stanu, który pozwoli na zaspokojenie roszczeń banku w przypadku nie wywiązania się przez dłużnika (kredytobiorcę) z ciążących na nim zobowiązań. Praktyka pokazuje, iż to jaka zostanie zastosowana forma zabezpieczenia  zależy od wielu czynników przykładowo takich jak rodzaj kredytu, jego wysokość, status prawny i majątkowy kredytobiorcy, szanse na zaspokojenie zabezpieczonych wierzytelności w przypadku postępowania egzekucyjnego lub upadłościowego, a nie jakby się to mogło wydawać z góry założonej, szablonowej polityki banku.[4]

Aby należycie oszacować wartość zabezpieczenia, niezbędna jest znajomość kolejności i zasad zaspokajania wierzytelności w postępowaniu egzekucyjnym i upadłościowym. Wedle ustawy z dnia 17 listopada 1964 roku Kodeks Postępowania Cywilnego, kolejność zaspokajania z kwot uzyskanych w egzekucji jest następująca:

  1. Koszty egzekucyjne
  2. Należności alimentacyjne
  3. Należności za pracę za okres 3 miesięcy od wysokości najniższego wynagrodzenia za pracę oraz renty z tytułu odszkodowania za wywołanie choroby, niezdolności do pracy, kalectwa lub śmierci i koszty zwykłego pogrzebu dłużnika
  4. Należności wynikające z wierzytelności zabezpieczonych hipoteką morską
  5. Należności zabezpieczone hipotecznie lub zastawem rejestrowym albo zabezpieczone poprzez wpisanie do rejestru skarbowego
  6. Należności za pracę nie zaspokojone w kolejności 3
  7. Należności z zobowiązań podatkowych o ile nie były one zabezpieczone w kolejności 5
  8. Należności zabezpieczone prawem zastawu lub które korzystały z ustawowego pierwszeństwa, nie wymienione wcześniej
  9. Należności wierzycieli, którzy prowadzili egzekucję
  10. Inne należności[5]

Z kolei w myśl przepisów ustawy z dnia 28 lutego 2003 – Prawo Upadłościowe i Naprawcze zaspokojenie wierzycieli w postępowaniu upadłościowym zależy od statusu wierzytelności. Rozróżnia się: 

-wierzytelności umożliwiające zaspokojenie tylko z przedmiotu zabezpieczenia (wierzytelności zabezpieczone hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, hipoteką morską, umową przelewu wierzytelności, umową przewłaszczenia na zabezpieczenie rzeczy lub prawa – jeżeli zostaną zawarte w formie pisemnej z datą pewną, tzn. z urzędowym poświadczeniem daty)

-pozostałe wierzytelności (zaspokajane z masy upadłości)[6]

Jak wynika z Uchwały SN z dnia 8 sierpnia 2012 r., sygn. III CZP 42/12 wierzytelności z obu tych grup zaspokajane są osobno. Oznacza to utworzenie dwóch grup, przy czym wierzyciele zaspokajani z ogólnej masy upadłości mają przeważnie mniejsze szanse na zaspokojenie aniżeli wierzyciele posiadający wierzytelności umożliwiające wyłączenie z masy upadłości. Kolejność zaspokajanie wierzytelności nie jest identyczna w przypadku obu wyżej wymienionych wierzytelności.[7] 

 

III. Ryzyko kredytowe jako główne źródło wykształcenia się zabezpieczeń.

 

Zanim jeszcze przejdę do analizy poszczególnych form zabezpieczeń kredytu, warto w tym miejscu wspomnieć w kilku z zdaniach o samym ryzyku kredytowym, które ściśle wiąże się z pojęciem zabezpieczenia kredytu - jego istnienie jest źródłem powstania zagadnień o którym traktuje niniejsze opracowanie.  Jak już wspominałem powyżej, ryzyko kredytowe wynika ze złej oceny zdolności kredytowej kredytobiorcy i obejmuje straty z nieuregulowanych zobowiązań przez pojedynczy podmiot. Łączne ryzyko kredytowe inaczej nazywane ryzykiem portfelowym wynika z całości zaangażowania kredytowego banku i może wiązać się z zachwianiem wypłacalności banku. Istnieją dwie grupy przyczyn występowania ryzyka kredytowego. Dzielą się one na przyczyny zewnętrzne (występujące po stronie kredytobiorcy) oraz przyczyny wewnętrzne (występujące po stronie banku). Przykładowymi przyczynami zewnętrznymi są sytuacje tj. pogorszenie się sytuacji gospodarczej kraju, utrata pracy przez kredytobiorców, choroby i inne zdarzenia losowe, życie „ponad stan”. Jeśli chodzi o przyczyny wewnętrzne to nie będą one już tak oczywiste, ponieważ są to sytuacje tj.: błędy w ocenie zdolności kredytowej (przyznanie kredytu osobie z punktacją poniżej punktu odcięcia w badaniu scoringowym), wadliwy harmonogram spłaty kredytu, niekompletna dokumentacja kredytowa, niekompetencja pracowników banku oraz ich działania przestępcze a także zła organizacja pionu zajmującego się udzielaniem kredytów. Występowanie zjawiska ryzyka kredytowego ma swoje plusy, ponieważ banki w ten sposób  zmuszone są do przykładania większej staranności co do formy i treści zawieranych umów, są one rzetelnie i profesjonalnie opracowywane aby uniknąć powstania sytuacji niekorzystnych zarówna dla banków jak i klientów a także sama wysokość dochodów z działalności kredytowej jest ściśle skorelowana z poziomem ponoszonego ryzyka- czym kredyt bardziej nieprzewidywalny co do spłaty tym jest droższy. Nad ryzykiem kredytowym sprawowana jest kontrola mająca na celu stwierdzanie czy działalność kredytowa banku prowadzona jest w sposób zgodny z przepisami prawa i wewnętrznymi procedurami banku a także ustalanie przyczyn nieprzestrzegania prawa i procedur banku oraz niezrealizowanie celów wytyczonych w polityce kredytowej i w związku z tym wskazanie winnych zaniedbań oraz sposobów ich wyeliminowania.[8] Każdy bank stosuje własną politykę zarządzania ryzykiem kredytowym, gdyż stanowi ona przewagę konkurencyjną banku. Oceny ryzyka dokonuje się w różnych bankach w zróżnicowany sposób, więc zasady zarządzania ryzykiem również są objęte tajemnicą bankową podobnie jak projekty nowych produktów czy polityka bezpieczeństwa. Pozyskiwanie i przetwarzanie wszelkich informacji o kliencie jest elementem polityki zarządzania ryzykiem, ponieważ banki dążą do uzupełnienia brakujących danych o kliencie w oparciu o dane już dostępne. W związku z tym powstają indywidualne metody ograniczania pojedynczego ryzyka kredytowego, którymi są między innymi zabezpieczenia kredytów.

 

IV. Ogólna charakterystyka zabezpieczeń kredytu.

 

Zasadą ogólną współczesnego prawa cywilnego jest majątkowy charakter odpowiedzialności za dług. W szczególności polega ona na przymusowym odebraniu pieniędzy lub określonych przedmiotów albo na przejęciu innych praw majątkowych oraz – w dalszej kolejności na sprzedaży określonych przedmiotów czy praw, w celu uzyskania potrzebnych na zaspokojenie wierzycielowi środków.   

 Prawo bankowe kilkakrotnie wskazuje na konieczność należytego zabezpieczenia kredytu. Jednak nie jest to obowiązek a jedynie dobra rada od strony ustawodawcy. Ważnym elementem umowy  o kredyt bankowy jest określenie zakresu uprawnień banku w związku z zabezpieczeniem zwrotu kredytu (art. 27 ust. 2 pkt 4 pr. bankowego), banki mogą też w szczególności żądać od kredytobiorców zabezpieczenia przewidzianego prawem cywilnym i wekslowym oraz zwyczajami przyjętymi we współpracy z bankami zagranicznymi (art. 30 pr. bankowego).

Podstawę dla ustanowienia zabezpieczeń stanowi umowa kredytowa. Bank może żądać ustanowienia określonych zabezpieczeń przed udzieleniem kredytu – co stanowi regułę, jak również w toku wykonywania umowy kredytowej, w szczególności wobec zagrożenia terminowej spłaty kredytu wskutek złego stanu majątkowego kredytobiorcy ( art. 31 ust. 2 pr. bankowego). Poszczególne rodzaje zabezpieczeń ustanawiane są zgodnie z przepisami normującymi dane instytucje prawne (kodeks cywilny, ustawa o księgach wieczystych i hipotece, prawo wekslowe), bądź regułami wytworzonymi w praktyce bankowej.[9]

Prawo nie zna zamkniętej liczby zabezpieczeń, przeciwnie – praktyka tworzy w tej dziedzinie coraz to nowe instytucje, ostatnimi czasy – gwarancja bankowa, blokada środków na rachunku czy ubezpieczenie kredytu.

Tradycyjnie w nawiązaniu do wskazanych wyżej rodzajów odpowiedzialności za dług, zabezpieczenia dzieli się na osobiste i rzeczowe. Wśród zabezpieczeń osobistych można wyróżnić zabezpieczenia osobiste prawa powszechnego (cywilnego) oraz zabezpieczenia osobiste prawa wekslowego. Zabezpieczeniami osobistymi prawa powszechnego są – poręczenie cywilne (art. 876 i następne k.c.), gwarancja bankowa (art. 40 i następne ustawy prawo bankowe), cesja dla zabezpieczenia (art. 509 i następne k.c.), przejęcie długu (art. 519 i następne k.c.) oraz przystąpienie do długu. Zabezpieczenia przewidziane w prawie wekslowym to – weksel in blanco (art. 10 prawa wekslowego), indos zastawniczy (art. 19 prawa wekslowego) i poręczenie wekslowe, inaczej awal (art. 30 i następne prawa wekslowego). Zabezpieczenia rzeczowe stanowią hipoteka (art. 65 i następne ustawy o księgach wieczystych i hipotece), zastaw na rzeczach ruchomych (art. 306 i następne k.c.), zastaw na prawach (art. 327 k.c.), oraz przewłaszczenie na zabezpieczenie.[10] 

Wydaje się, ze poza powyższą klasyfikacją przedstawioną przez Dr Jana Mojaka należy również wymienić szczególne formy zabezpieczeń ukształtowane w praktyce bankowej, a mianowicie blokadę środków na rachunku bankowym i kaucję, jak również ubezpieczenie kredytu. 

Inną klasyfikacją zabezpieczeń jest ich podział na:

a) zabezpieczenia instytucjonalne, skierowane swą strukturą i naturą prawną na zabezpieczenie wierzytelności, jak np. poręczenie, poręczenie wekslowe, gwarancja bankowa, zastaw, hipoteka, przewłaszczenie;

b) nietypowe zabezpieczenia instytucjonalne, z natury służące innym celom prawnym i ekonomicznym, zaś uzyskany przy ich pomocy stan zabezpieczenia jest jakby efektem wtórnym np. cesja, przejęcie długu, pełnomocnictwo, kaucja, blokada środków na rachunku.

Banki przy większej kwocie kredytu stosują najczęściej łącznie kilka rodzajów zabezpieczeń pokrywających w określonych częściach zwiększone ryzyko transakcji (np. poręczenie, zastaw i blokada środków na rachunku dłużnika). Możliwe jest również ustanowienie dodatkowych zabezpieczeń w trakcie wykonywania umowy np. wobec zwiększenia kwoty kredytu, odroczenia lub zmiany warunków jego spłaty, pogorszenia sytuacji majątkowej kredytobiorcy.

Stosowanie kilku rodzajów zabezpieczeń wywołało w praktyce problem kolejności w jakiej bank powinien je realizować, co jest istotne zwłaszcza dla osób zobligowanych w ten sposób do określonego zachowania – poręczycieli, zastawcy, banku-gwaranta. Zgodnie z wyrokiem SN z dnia 5 maja 1993 roku III CZP 54/93 o kolejności, jak i o zakresie realizacji poszczególnych zabezpieczeń swobodnie decyduje bank. Może on korzystać ze swoich uprawnień w taki sposób jaki uzna za właściwy. Równocześnie przy ustanowieniu między stronami dwu lub więcej zabezpieczeń różnego lub tego samego rodzaju mogą one – uwzględniając różnice i swoistości poszczególnych rodzajów zabezpieczeń – wprowadzić do umowy kredytowej postanowienia co do kolejności, zakresu i uwarunkowań ich realizacji.[11]

Koniec części pierwszej
Opracował: Filip Rybołowik

[1] ,,Kredyty bankowe i prawne sposoby ich zabezpieczeń”, E. Próchnia, J. Zgadło, Bydgoszcz 2009

[2] Artykuł biuletynu Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów

[3] Ustawa z dnia 12 maja 2011 roku o kredycie konsumenckim (Dz.U. z 2011 r. Nr 126, poz. 715, z późn. zm.)

[4] ,,Zabezpieczenia w bankowości- aspekty prawne i wymogi regulacji” J. Koleśnik, M. Rówieński, Warszawa 2008

[5] Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296)

[6] Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Stanisław Gurgul Warszawa 2011

[7] Uchwała SN z dnia 8 sierpnia 2012 r., sygn. III CZP 42/12

[8] Materiały szkoleniowe Idea Bank S.A.

[9] Prawo bankowe. Komentarz wyd. 2, dr Bernard Smykla, Warszawa 2011

[10] Prawne Zabezpieczenia Kredytów, A. Jakubecki, J.Mojak, E.Niezbecka, Lublin 2010

[11] Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 1993 r. III CZP 54/93 (OSNCP 1993 Nr 12)

porady prawne