adwokat Zbigniew Tetkowski
kancelaria adwokat warszawa rozwody umowy budowlane

Interpretacje

Prawne sposoby zapezpieczeń kredytów bankowych - część druga

 

IV. Charakterystyka konkretnych zabezpieczeń.


Przechodząc do analizy konkretnych rodzajów zabezpieczeń, przyjmę systematykę proponowaną przez prof. Władysława Jaworskiego w pracy pod tytułem Bankowość. Zagadnienia podstawowe, Warszawa 2003.

 

1. Zabezpieczenia osobiste według prawa cywilnego.


a)      Poręczenie

 Poręczenie według prawa cywilnego polega na zawarciu umowy pomiędzy bankiem a poręczycielem, który zobowiązuje się wykonać zobowiązanie kredytobiorcy wobec banku, w tym przypadku spłacić kredyt, gdyby kredytobiorca tego zobowiązania nie wykonał.[1] Poręczenie, jak większość z omawianych zabezpieczeń ma charakter akcesoryjny – dzieli losy wierzytelności, którą zabezpiecza, trwa ono do czasu wygaśnięcia zabezpieczonego długu, a nieważność zobowiązania podstawowego powoduje nieważność poręczenia. Poręczenie ma charakter osobisty, poręczyciel odpowiada całym swym majątkiem osobistym. Do poręczenia nie jest wymagana zgoda dłużnika, tak więc dłużnik może wiedzieć o poręczeniu i wyrazić zgodę na nie, ale równie dobrze może on w ogóle nie wiedzieć o istnieniu poręczenia.[2] Poręczenie może także dotyczyć długu przyszłego, długu który dopiero ma powstać. Może zabezpieczać całość bądź oznaczoną część kredytu. Poręczenie może zostać udzielone nie tylko przez osobę fizyczną ale również przez osobę prawną albo jednostkę organizacyjną nie posiadającą osobowości prawnej. O zakresie zobowiązania poręczyciela rozstrzyga każdoczesny zakres zobowiązania kredytobiorcy. Oznacza to, że zakres odpowiedzialności poręczyciela zawsze jest określany przez zakres odpowiedzialności dłużnika. Zmiany umowy kredytu, dokonane po udzieleniu poręczenia, nie mogą zwiększyć zobowiązania poręczyciela, chyba że poręczyciel wyrazi na to zgodę. Jeżeli kredytobiorca nie spłaca kredytu, poręczyciel zobowiązany jest do zapłaty kwoty, jaką powinien zapłacić kredytobiorca. Poręczyciel zobowiązany jest do zapłaty obok kwoty kredytu także kwoty odsetek jak również kosztów dodatkowych związanych z tym kredytem, które winien zapłacić kredytobiorca, jak np. koszty sądowego dochodzenia należności. [3] Odpowiedzialność poręczyciela jest solidarna z kredytobiorcą, chyba że umowa poręczenia wyłącza lub ogranicza jego solidarność. Jeżeli jest kilku poręczycieli, bankowi przysługuje prawo żądania i dochodzenia spłaty kredytu według swego uznania od:

-kredytobiorcy, a od poręczycieli w następnej kolejności;

-każdego od poręczycieli z osobna lub równocześnie;

-poręczycieli równocześnie z kredytobiorcą;

-jednego lub wybranych poręczycieli.

Gdy poręczyciel zaspokaja roszczenia banku, wówczas wstępuje w miejsce kredytobiorcy. Także w przypadku wielości poręczycieli- jeśli spłaty kredytu dokona jeden poręczyciel, będzie mu przysługiwało roszczenie regresowe o zapłatę tak wobec kredytobiorcy jak i pozostałych poręczycieli. Poręczyciel może podnieść przeciwko bankowi wszelkie zarzuty, które przysługiwały kredytobiorcy. W szczególności poręczyciel może potrącić wierzytelność przysługującą kredytobiorcy względem banku. Prawa do podnoszenia tych zarzutów poręczyciel nie traci, chociażby kredytobiorca zarzekł się ich albo uznał roszczenie wierzyciela banku. Bank jest zobowiązany poinformować poręczyciela o powstaniu zadłużenia kredytobiorcy. Jeśli chodzi o ustanowienie, oświadczenie poręczyciela powinno być złożone na piśmie pod rygorem nieważności.[4] 

b)     Cesja wierzytelności

 Przelew wierzytelności jest instytucją prawa cywilnego. Przelew wierzytelności na zabezpieczenie jest umową, na mocy której cedent przelewa (zbywa) na rzecz banku, celem zabezpieczenia zwrotu kredytu, wierzytelność do osoby trzeciej pod warunkiem rozwiązującym bądź zawieszającym.[5] W praktyce bowiem można spotkać się z przelewem wierzytelności pod warunkiem rozwiązującym- a zatem sprowadzającym się do tego, że w przypadku zwrotu kredytu wraz z należnościami ubocznymi przelana wierzytelność wraca do dłużnika. Przelew wierzytelności na zabezpieczenie ma charakter akcesoryjny- dzieli losy wierzytelności, którą zabezpiecza (nieważność zobowiązania podstawowego powoduje nieważność przelewu. Umowę przelewu na zabezpieczenie bank może zawszeć z kredytobiorcą, jak również z osobą trzecią. Do zawarcia umowy przelewu wierzytelności nie jest jednak wymagana zgoda dłużnika z tej wierzytelności. Niektóre wierzytelności są objęte zakazem cedowania. Scedowanie na bank wierzytelności, która była objęta takim zakazem, spowodowałoby, iż cesja taka byłaby nieskuteczna – bank nie wstąpiłby w prawa wierzyciela, dopóki nie wyraziłby na to zgody sam dłużnik. Przedmiotem przelewu na zabezpieczenie może być każda zbywalna wierzytelność, zarówno istniejąca jak i przyszła. Przedmiotem przelewu może być tzw. cesja globalna tj. przelew wszystkich wierzytelności kredytobiorcy względem jego kontrahentów, zarówno istniejących jak i wierzytelności przyszłych. Jako cesję globalną traktuje się również przelew wierzytelności, zwłaszcza przyszłych, ograniczonych do określonego kręgu kontrahentów lub rodzaju należności. Przedmiot cesji globalnej powinien być odpowiednio dokładnie określony. Możliwa jest cesja całej wierzytelności jak i jej części (o ile wierzytelność podzielna). Dopuszczalne jest także zbycie jedną umową kilku wierzytelności przysługujących zbywcy względem jednego lub różnych dłużników. W każdym przypadku konieczne jest jednak, aby zbywana wierzytelność była w dostatecznym stopniu oznaczona, zindywidualizowana, tzn. powinien być wyraźnie oznaczony stosunek zobowiązaniowy a także strony tego stosunku oraz zakres i charakter przedmiotu świadczenia.[6] Podmiotami ustanawiającymi zabezpieczenie mogą być zarówno osoby fizyczne jaki i osoby prawne a także jednostki organizacyjne nie posiadające osobowości prawnej. Dodatkowo warto wspomnieć, iż w praktyce rozróżnia się cesje ciche i cesje jawne. Cesja cicha jest cesja, w przypadku której dłużnik nie jest informowany przez cedenta o dokonaniu przelewu wierzytelności na nowego wierzyciela. Brak takiego zawiadomienia ma na celu uzyskanie zabezpieczenia, jednakże bez wzbudzania niepokoju dłużnika co do zmiany podmiotu uprawnionego z danej wierzytelności. Brak zawiadomienia nie powoduje nieważności cesji, lecz jedynie wywołuje skutek, że w przypadku spełnienia świadczenia przez dłużnika do rąk poprzedniego wierzyciela, byłby on zwolniony z obowiązku świadczenia w takim właśnie zakresie względem aktualnie uprawnionego wierzyciela. Co do sposoby ustanowienia, wygląda to tak że ma ona swój początek poprzez zawarcie umowy przelewu. Jeżeli wierzytelność jest stwierdzona pismem, przelew tej wierzytelności powinien również być w formie pisemnej. Nadto zaleca się opatrzenie umowy przelewu tzw. datą pewną (urzędowo poświadczoną) w celu uzyskania ochrony w przypadku upadłości. Umowa taka wygasa kiedy ziszczą się warunki określone umową, które spowodują automatyczne zwrotne przeniesienie wierzytelności na dającego zabezpieczenie oraz gdy wierzyciel wstąpi w prawa dłużnika (np. na skutek przejęcia jego majątku).

c)      Przejęcie długu

 Umowa przejęcia długu polega na tym, że w miejsce dotychczasowego kredytobiorcy wstępuje inny podmiot, na warunkach wynikających z umowy kredytu zawartej z pierwotnym kredytobiorcą. Kredytobiorca, w miejsce którego wstąpił inny podmiot, z chwilą wstąpienia zostaje zwolniony z długu. Nieważność umowy kredytu powoduje bezskuteczność umowy, w następstwie której nastąpiło przejęcie długu.  Umowa o przejęcie długu zawarta pomiędzy bankiem i przejmującym dług nie powoduje umorzenia długu kredytobiorcy – następuje jedynie zmiana w osobie kredytobiorcy. Umowa przejęcia długu kredytowego może zostać zawarta pomiędzy:

- bankiem i podmiotem przejmującym dług za zgodą kredytobiorcy;

- podmiotem przejmującym dług i kredytobiorcą za zgodą banku;

Oświadczenia tych podmiotów mogą być zawarte w umowie trójstronnej. Przejmującym dług może być jeden bądź większa ilość podmiotów. Umowa o przejęcie długu zawarta pomiędzy kredytobiorcą i podmiotem przejmującym dług wywołuje skutki wobec banku tylko wtedy, gdy bank wyrazi zgodę na przejęcie długu. W wyniku przejęcia długu kredytowego podmiotowi przejmującemu dług, obok nowych zarzutów, przysługują w stosunku do banku także zarzuty poprzedniego kredytobiorcy. W przypadku, w którym okazałoby się, iż przy zawarciu umowy przejęcia długu pomiędzy kredytobiorcą a osobą trzecią (za zgodą banku), bank nie wiedział, że podmiot przejmujący dług jest niewypłacalny, umowa przejęcia długu jest z mocy prawa nieskuteczna. Oznacza to, że bank wciąż będzie mógł żądać spłaty kredytu od pierwotnego kredytobiorcy. Jeśli przejmowana wierzytelność z tytułu kredytu była zabezpieczona poręczeniem, zastawem lub hipoteką ustanowionymi przez osobę trzecią, zabezpieczenie to wygasa z chwilą przejęcia długu, chyba że dający zabezpieczenie wyraził zgodę na dalsze trwanie zabezpieczenia. W wypadku gdy zabezpieczeniem jest hipoteka, zgoda na dalsze trwanie zabezpieczenia wierzytelności nie jest jednak wymagana, w wypadku gdy zabezpieczającym jest kredytobiorca.[7] 

d)     Przystąpienie do długu

Umowa przystąpienia do długu polega na zyskaniu przez bank dodatkowego dłużnika obok kredytobiorcy, w stosunku do którego bank może podnosić roszczenia, jakie mu przysługują do kredytobiorcy. Przystępujący do długu odpowiada solidarnie za dług kredytowy z kredytobiorcą wcześniejszym. Umowa przystąpienia do długu ma charakter akcesoryjny – nieważność umowy kredytu powoduje nieważność umowy w następstwie której nastąpiło przejęcie długu. Do zawarcia umowy przystąpienia do długu nie jest wymagana zgoda osób, które ewentualnie zabezpieczają zwrot kredytu. Przystąpienie do długu nie narusza dotychczasowego zakresu odpowiedzialności tych osób. Do długu kredytobiorcy może przystąpić jeden bądź większa ilość podmiotów (osób fizycznych, osób prawnych, jednostek organizacyjnych nie mających osobowości prawnej). Umowa przystąpienia do długu wymaga dla swej skuteczności zgody dotychczasowego kredytobiorcy jak i zgody banku – dlatego umowy tego typu mają charakter co najmniej trójstronny. Zawarcie umowy przystąpienia do długu bez zgody wszystkich stron umowy kredytu należy uznać za bezskuteczne. Umowy przystąpienia do długu powinny być zawierane w takich formach jakich zawierane były umowy kredytu, czyli pisemnej. Niedochowanie formy nie spowoduje nieważności umowy przystąpienia do długu, jednakże w przypadku sporu sądowego niedopuszczalne będzie powołanie świadków i przesłuchanie stron na okoliczność zawarcia umowy przystąpienia do długu.    

e)      Gwarancja bankowa

 Gwarancja bankowa polega na zapewnieniu przez inny bank spłaty zobowiązania pieniężnego za kredytobiorcę w przypadku nie wywiązania się przez niego z umowy kredytowej. Gwarancja bankowa uregulowana jest w Ustawie Prawo Bankowe oraz w zarządzeniu Prezesa NBP z dnia 5 listopada 1992 w sprawie szczegółowego trybu i form udzielania gwarancji bankowej. Ponadto w praktyce obrotu istotne znaczenie odgrywają regulaminy bankowe wydawane przez poszczególne banki. Stronami w gwarancji bankowej są: kredytobiorca (zleceniodawca), na którego zlecenie bank wystawia gwarancje, beneficjent gwarancji tj. bank udzielający kredytu, na którego rzecz gwarancja zostaje wystawiona oraz bank udzielający gwarancji. Gwarancja bankowa jest najdroższą usługą bankową. Jest to jeden z najbardziej skomplikowanych sposobów zabezpieczeń kredytów. Stosowana jest w przypadkach kiedy kredyt jest naprawdę wysoki. Dla pełniejszego zrozumienia mechanizmów gwarancji bankowej, zamieszczę schemat jej działania. [8]

Gwarancja jest wydawana na zlecenie klienta i w jego granicach. Świadczenie banku z tytułu gwarancji ma zawsze charakter pieniężny. Zarządzenie Prezesa NBP z dnia 15 listopada 1992 w sprawie szczegółowego trybu i form udzielania gwarancji ustala wymogi formalno-prawne zlecenia udzielenia gwarancji. W zleceniu powinny się znaleźć: nazwa dającego zlecenie, wierzytelność, która ma być zabezpieczona gwarancją, uprawnienia i obowiązki jakie mają wynikać z gwarancji, nazwa beneficjenta, kwota, która ma być gwarantowana i termin obowiązywania gwarancji, wielkość obciążonych dającego zlecenie zobowiązań wobec banków z tytułu zaciągniętych kredytów i pożyczek pieniężnych oraz uzyskanych gwarancji, poręczeń i akredytyw, bank prowadzący rachunek bieżący dającego zlecenie. Podmiot kierujący do banku zlecenie udzielenia gwarancji obowiązany jest dołączyć: umowę, której postanowienia określają wierzytelność podlegającą zabezpieczeniu gwarancją, dokumenty i informacje niezbędne dla oceny zdolności kredytowej dającego zlecenie, oświadczenie w sprawie proponowanych form zabezpieczenia wierzytelności banku z tytułu udzielenia gwarancji.[9] Bank przed podjęciem decyzji o udzieleniu gwarancji analizuje sytuację majątkową i finansową podmiotu dającego zlecenie, ocenia jego zdolność wywiązywania się z umowy kredytowej. Złożenie zlecenia nie nakłada obowiązku na bank udzielenia gwarancji, traktowane jest jako zaproszenie do rokowań w celu zawarcia umowy o jej udzielenie. Zarządzenie Prezesa NBP zobowiązuje bank do zajęcia stanowiska niezwłocznie po zebraniu wszystkich potrzebnych informacji. Pozytywna ocena prowadzi do zawarcia umowy dotyczącej udzielenia gwarancji (na piśmie pod rygorem nieważności). W umowie określa się istotne elementy gwarancji, sposób jej dostarczenia beneficjentowi oraz wysokość prowizji (procentowo od wielkości kwoty gwarantowanej lub kwotowo), którą bank pobierze z tytułu udzielonej gwarancji. Ponadto w umowie zawarte jest określenie sposobu zabezpieczenia oraz zaspokojenia roszczeń banku z tytułu wykonania zlecenia gwarancyjnego. Zabezpieczeniem banku mogą być wszelkie formy przewidziane przez prawo. Bank udzielający wystawia pisemny dokument, w treści którego zawarte są wynikające z gwarancji uprawnienia, wymieniona jest osoba beneficjenta gwarancji, kwota oraz termin obowiązywania gwarancji. Beneficjent gwarancji przyjmując gwarancję przystępuje do wykonywania zobowiązań wynikających z umowy zabezpieczonej gwarancja (w naszym przypadku umowy kredytu), w razie zaś jej nie przyjęcia odsyła dokument do banku gwaranta. Wydanie dokumentu gwarancyjnego beneficjentowi pociąga za sobą następujące konsekwencje prawne:

- bank pobiera od zleceniodawcy prowizję ustaloną w umowie, przy czym prowizja może być pobierana przez bank w walucie zobowiązania na które rozciąga się gwarancja

- przelewu wierzytelności z gwarancji bankowej można dokonać tylko wraz z przeniesieniem wierzytelności zabezpieczonej gwarancją.

Prawo bankowe przewiduje obok zawarcia umowy o wydanie gwarancji również promesę udzielenia gwarancji, czyli pisemne zapewnienie przez bank o udzieleniu gwarancji w przyszłości. Przepisy dopuszczają również możliwość potwierdzenia gwarancji. Polega ona na tym, że inny bank potwierdza zobowiązanie wynikające z już udzielonej gwarancji. W takim przypadku roszczenia z gwarancji można kierować do banku, który udzielił gwarancji lub do banku, który ją potwierdził albo do obu banków aż do zupełnego zaspokojenia roszczeń wierzyciela.


2. Zabezpieczenia osobiste według prawa wekslowego.


a)      Weksel

 Jako zabezpieczenie o charakterze abstrakcyjnym (dochodzenie praw z weksla jest niezależne od roszczeń, które zabezpiecza) weksel jest jednym z najczęściej wykorzystywanych przez banki zabezpieczeń. Weksel daje możliwość zaspokojenia z całego majątku dającego zabezpieczenie. Bank najczęściej przyjmuje jako zabezpieczenie weksle in blanco, które wypełnia stosownie do załączonej do weksla deklaracji wekslowej. Weksel in blanco może zabezpieczać całość wierzytelności z tytułu kredytu, część wierzytelności z tytułu kredytu, jedynie kwotę kapitału lub jedynie kwotę odsetek, prowizji i opłat. Wystawiane weksle in blanco są zazwyczaj wekslami własnymi. Weksel własny stanowi bezwarunkowe przyrzeczenie wystawcy weksla zapłaty sumy wekslowej w terminie wynikającym z weksla. Weksel in blanco może być również wekslem trasowanym. Weksel trasowany zawiera bezwarunkowe polecenie skierowane do osoby wskazanej na wekslu (trasata) zapłaty sumy wekslowej, w terminie wynikającym z weksla. Brak zapłaty przez trasata powoduje, że do zapłaty sumy wekslowej zobowiązany jest wystawca. Złożenie podpisu na wekslu przez trasata powoduje, że uzyskuje on pozycję akceptanta, co rodzi jego odpowiedzialność wekslową. Po złożeniu podpisu przez trasata do zapłaty sumy wekslowej zobowiązany jest w pierwszym rzędzie trasat (akceptant), a potem wystawca weksla. Na ma wymogu korzystania z urzędowych blankietów wekslowych, a tym samym może to być wzór sporządzony indywidualnie. Dla uniknięcia błędu zaleca się jednak korzystanie z blankietów urzędowych.[10] 

Zobowiązanie z weksla powstaje, jeżeli zawiera on:

- nazwę ,,weksel” w samym tekście dokumentu w języku w jakim go wystawiono;

- przyrzecznie bezwarunkowe zapłacenia oznaczonej sumy pieniężnej przez wystawcę;

- oznaczenie terminu płatności;

- oznaczenie miejsca płatności;

- oznaczenie banku, na którego rzecz zapłata ma być dokonana (remitenta);

- oznaczenie daty i miejsca wystawienia weksla;

- podpis wystawcy weksla;

Wadliwość podpisu na wekslu jest jednym z najczęściej spotykanych zarzutów dłużnika wekslowego – aby tego uniknąć podpis ten powinien być własnoręczny, obejmować co najmniej nazwisko wystawcy, zostać złożony w dolnej części blankietu albo wzoru weksla tak, aby po jego  wypełnieniu podpis wystawcy znajdował się poniżej treści weksla.

Jeżeli weksel jest wekslem trasowanym, powinien zawierać dodatkowo nazwisko osoby, która ma zapłacić (trasata) oraz miejscu bezwarunkowego przyrzeczenia zapłaty. Miejscem płatności weksla jest miejsce, w którym weksel ma być przedstawiony do zapłaty. Weksel, w którym nie podano miejsca płatności uważa się za płatny w miejscowości wymienionej obok nazwiska wystawcy, ewentualnie nazwiska trasata. Brak oznaczenia miejsca płatności powoduje nieważność weksla.

Bank jest uprawniony  do wypełnienia weksla in blanco stosownie do treści deklaracji wekslowej, która musi zawierać co najmniej:

-wskazanie, czy założony weksel zabezpiecza całą wierzytelność, jej część, kapitał, odsetki, prowizje i opłaty;

-upoważnienie do wypełnienia weksla;

-upoważnienie do wpisania daty płatności weksla;

-upoważnienie do wpisania na wekslu miejsca płatności weksla.

Załączenie do weksla deklaracji wekslowej w istocie zmienia jego abstrakcyjny charakter – dłużnik wekslowy może bowiem wykazywać przed sądem, iż wypełnienie weksla i przestawienie go do zapłaty następuje wbrew umowie jaką jest deklaracja wekslowa. Po wypełnieniu weksla bank może zażądać zapłaty sumy wekslowej od wystawcy bądź akceptanta. Jeżeli akceptant odmówi zapłaty sumy wekslowej, bank może jej zażądać od wystawcy. W przypadku odmowy zapłaty może dochodzić zapłaty sumy wekslowej. O fakcie wypełnienia weksla należy zawiadomić wystawcę weksla listem poleconym, informując jednocześnie o wysokości sumy wekslowej oraz terminie płatności. Prawa z weksla można przenieść za pomocą indosu (oświadczenia zamieszczonego na wekslu o przeniesieniu praw na wskazany podmiot) lub przelewu, jeśli uprawnienia te nie zostały wyłączone. [11]

b)     Poręczenie wekslowe (awal)

 Poręczenie wekslowe może stanowić dodatkowe zabezpieczenie banku wierzyciela w sytuacji, w której wystawcy weksla nie dokonują zapłaty z weksla w terminie. Poręczenie wekslowe, w odróżnieniu od poręczenia cywilnego, zabezpiecza zapłatę weksla a nie wierzytelność, która jest podstawą wystawienia weksla. Z tego też względu poręczyciel wekslowy odpowiada nie za zapłatę kredytu, lecz za zapłatę weksla. Niespłacenie kredytu nie jest podstawą odpowiedzialności poręczyciela wekslowego, ponieważ poręczyciel odpowiada dopiero wówczas, gdy bank wypełni weksel i gdy za weksel ten nie zapłaci w terminie płatności wystawca weksla własnego. Dopóki bank nie wypełni weksla, dopóty nie ma odpowiedzialności wekslowej poręczyciela. Poręczenie wekslowe nie może być odwołane, a poręczyciel wekslowy nie może się zwolnić od odpowiedzialności za zapłatę weksla, nawet jeśli poręczył za osobę, która w świetle przepisów skutecznie nie mogła wystawić weksla. Poręczyciel wekslowy, który zapłacił weksel, nabywa prawa, wynikające z weksla, przeciw osobie, za którą poręczył. Bank nie jest zobowiązany poinformować poręczyciela wekslowego o powstaniu zadłużenia kredytobiorcy.

 

3. Zabezpieczenia rzeczowe.


a)      Hipoteka

 Zabezpieczenie hipoteczne jest zwane inaczej hipoteką, lub obciążeniem hipotecznym. Biorąc kredyt pod kupno nieruchomości, lub nawet ruchomości zabezpieczeniem jego może być kupowana lub posiadana nieruchomość. Hipoteka jest wpisem na rzecz wierzyciela do księgi wieczystej nieruchomości. Wpis do hipoteki nieruchomości ogranicza prawa właściciela i daje podstawę wierzycielowi do egzekucji ewentualnych zobowiązań dłużnika z nieruchomości. Kolejną ważną cechą jest przywiązanie hipoteki do nieruchomości, a nie do osoby. Oznacza to, że zawsze należy sprawdzić kupując dom lub mieszkanie czy nie jest ono obciążone długiem właściciela. Nie jest jednak tak, że bank może zająć nieruchomość, jeśli ten spłaca swoje zobowiązania. Dopiero gdy kredytobiorca zaniedba swoje zobowiązania wobec banku, ten może egzekwować swoje prawa finansowe wynikające z hipoteki. Ustanowienie hipoteki wiąże się z koniecznością poniesienia opłat: opłaty sądowej i podatku od ustanowienia hipoteki. Dlaczego jednak mimo zabezpieczenia wierzytelności nieruchomością bank udzielając kredytu i tak sprawdza zdolność kredytową kredytobiorcy, potwierdza status jego zatrudnienia i wysokość zarobków, jak i sprawdza jego historię kredytową i terminowość spłaty przeszłych zobowiązań? Skoro kredyt jest i tak zabezpieczony hipoteką nieruchomości, po co uciekać się do tych czasochłonnych weryfikacji? Wynika to z kilku czynników:

- kwota kredytu przewyższa nieraz wartość nieruchomości, wtedy zdolność kredytobiorcy do spłaty długu lub możliwość odzyskania środków z jego dochodów jest bardzo istotna;

- ewentualna egzekucja wierzytelności z licytacji nieruchomości może zająć nawet kilka lat, bank więc chce mieć jak największą pewność spłaty kredytu przez klienta w wyznaczonym w harmonogramie spłaty terminie.

Należy także podkreślić, że hipoteka, może być zabezpieczeniem nie tylko kredytu hipotecznego, ale także kredytów konsumenckich, lub konsolidacyjnych. Zabezpieczeniem kredytu nie musi być nieruchomość należąca do kredytobiorcy, właścicielem domu lub mieszkania może być także znajomy czy rodzina pożyczkobiorcy, jeśli zgodzi się na obciążenie swojej własności ewentualnym zobowiązaniem spłaty długu.

Kolejność egzekucji z hipoteki jest następująca:

- banki udzielające kredytu mieszkaniowego;

- Skarb Państwa poprzez ustanowienie hipoteki przymusowej po to by przykładowo odzyskać zaległe podatki;

- wierzyciele udzielający pozostałych rodzajów kredytów zabezpieczonych hipoteką.

Zabezpieczenie hipoteczne może być z jednej strony ryzykiem dla osoby się na nie decydującej, gdyż w sytuacji krytycznej może prowadzić do utraty domu lub mieszkania. Jednak zabezpieczenie nieruchomością kredytu konsumenckiego lub konsolidacyjnego jest przekonującym argumentem dla banku, by zaoferować klientowi atrakcyjniejsze warunki kredytu (niższe oprocentowanie, niższą prowizje i mniejsze wymagania ubezpieczeniowe), a tym samym może  zmniejszyć koszty ponoszone przez kredytobiorcę przy spłacie kredytu.

Należy także pamiętać, że nawet jeżeli dłużnik zaciągnął kredyt konsumpcyjny bez zabezpieczenia i przestał go spłacać, a jest właścicielem nieruchomości, zaś nie ma dochodu, to bank może i tak doprowadzić w drodze postępowania sądowego do egzekucji wierzytelności. Warto więc się zastanowić przy zaciąganiu pożyczki, czy nie jest dobrym pomysłem skorzystanie z przywileju jakim jest posiadanie domu lub mieszkania w celu ograniczenia kosztów kredytu.[12]

b)     Przewłaszczenie na zabezpieczenie oraz zastaw

Przewłaszczenie lub zastaw to w ostatnim czasie również bardzo popularne rodzaje zabezpieczeń kredytów, gdyż są wykorzystywane w przypadku dynamicznie rozwijających się w Polsce kredytów konsumpcyjnych. Zasadnicza różnica między nimi polega na tym, że właścicielem przedmiotu będącego zabezpieczeniem w przypadku przewłaszczenia zostaje kredytodawca (choć przedmiot zabezpieczenia praktycznie pozostaje w dyspozycji kredytobiorcy, np. samochód), a w przypadku zastawu własność środka pozostaje w ręku kredytobiorcy. Przewłaszczenie jest często wykorzystywane w przypadku tzw. sprzedaży ratalnej. Kredytobiorca – pomimo iż w okresie spłaty kredytu może użytkować zakupiony towar – to formalnie staje się jego właścicielem dopiero w momencie dokonania spłaty ostatniej raty. Do tego czasu prawnym właścicielem zakupionego dobra jest bank kredytujący zakup. W odniesieniu do instytucji zastawu atrakcyjność jego wykorzystania jako zabezpieczenia z perspektywy banku wzrosła od 1996 r., wraz z wprowadzeniem w Polsce tzw. instytucji zastawu rejestrowego i rejestru zastawów. Od tej pory ryzyko banku w związku z nieuczciwym kredytobiorcą, który mógłby kilkukrotnie ustanowić zastaw na tym samym przedmiocie, zostało praktycznie wyeliminowane. Jednak niedogodność wykorzystania tego rodzaju zabezpieczenia polega na tym, że wiąże się ono z poniesieniem przez kredytobiorcę dodatkowych kosztów (koszt wpisu do rejestru zastawów, a po spłacie kredytu również koszt wykreślenia przedmiotu z rejestru). Dlatego w praktyce zastaw jest wykorzystywany jako zabezpieczenie kredytów o wartości uzasadniającej jego zastosowanie.[13]

c)      Blokada środków na rachunku bankowym

Zabezpieczenie w postaci blokady środków na rachunku bankowym jest z kolei wykorzystywane w przypadku kredytów o mniejszej wartości. Bank zostaje przez kredytobiorcę upoważniony do dysponowania środkami zgromadzonymi na rachunku bankowym i pobierania z niego określonej kwoty, odpowiadającej racie zaciągniętego kredytu wraz z należnymi bankowi odsetkami, pozostawiając nadwyżkę do wykorzystania klientowi. W zależności od umowy między stronami bank może wymagać od klienta zobowiązania się do nie otwierania rachunków bankowych w innych instytucjach oraz przekazywania wszelkich środków na jedno, ściśle określone konto. Szczegółowe warunki dotyczące ustanawiania zabezpieczeń finansowych określa ustawa z dnia 2 kwietnia 2004 r. o niektórych zabezpieczeniach finansowych (Dz. U. z dnia 30 kwietnia 2004 r., nr 91, poz. 871).

Problematyka zabezpieczeń jest dosyć złożona. Wiążą się z nią bowiem takie kwestie jak minimalna wartość zabezpieczenia, problem realnej wartości zabezpieczeń oraz metod ich wyceny. Zaskoczeniem dla niejednego kredytobiorcy może być fakt, że bank wymaga, aby wartość zabezpieczenia kredytu była co najmniej dwukrotnie wyższa niż kwota kredytu, o jaką ubiega się klient. W warunkach dynamicznie zmieniającego się otoczenia gospodarczego (i co za tym idzie – cen) nie powinno to budzić zdziwienia. Banki muszą dbać o zabezpieczenie własnych interesów, a jednocześnie spełniać wymagania stawiane im przez nadzór bankowy w celu zapewnienia stabilności systemu bankowego. Warto podkreślić, że zbliżający się okres wdrożenia przez banki w Polsce zasad tzw. Dyrektywy o adekwatności kapitałowej (Capital Requirements Directive) będzie miał wpływ na politykę banków, również w zakresie zabezpieczeń należności.[14]

d)     Przejęcie kwoty na zabezpieczenie (kaucja)

Przejęcie kwoty na zabezpieczenie jest instytucją określoną przez prawo bankowe. Przejęcie kwoty na zabezpieczenie jest umową, na mocy której dany podmiot przelewa na rachunek banku jako zabezpieczenie oznaczoną kwotę pieniężną, a po upływie umownego okresu zabezpieczenia bank zobowiązuje się zwrócić klientowi wpłacone środki pieniężne. Przejęcie kwoty na zabezpieczenie ma charakter akcesoryjny – dzieli losy wierzytelności, którą zabezpiecza. Przez okres, w którym kwota znajduje się na rachunku banku stanowi ona jego własność. Przekazana kwota może być oprocentowana według zasad ustalonych przez bank. Oprocentowanie naliczone od przejętej kwoty stanowi wynagrodzenie za okres korzystania przez bank z kwoty zabezpieczenia. Przejęcie kwoty na zabezpieczeniu nie prowadzi do powstania lokaty terminowej i w konsekwencji nie wymaga założenia dla przelewającego rachunku bankowego czy też razie posiadania przez przelewającego rachunku – odzwierciedlenia na nim dokonanego przelewu. 

e)      Gwarancja ubezpieczeniowa kredytu

 Gwarancja ubezpieczeniowa jest instytucją określoną ustawą z dnia 22 maja 2003 o działalności ubezpieczeniowej. Przyjmuje się w literaturze, że gwarancja ubezpieczeniowa ma charakter abstrakcyjny- zobowiązanie z gwarancji nie zależy od zobowiązania, które to gwarancja zabezpiecza. Konstrukcja gwarancji ubezpieczeniowej jest podobna do konstrukcji gwarancji bankowej, z zastrzeżeniem, iż zakłady ubezpieczeniowe nie mogą potwierdzać gwarancji ubezpieczeniowych innych ubezpieczycieli, w to miejsce w ramach asekuracji, mogą wystawiać tzw. gwarancje pośrednie.

 

V. Pojęcie nadmiernego zabezpieczenia.


 

Na końcu niniejszego opracowania, warto wspomnieć o zjawisku nadmiernego zabezpieczenia inaczej nazywanym też nadzabezpieczeniami. Jest to istotne zagadnienie ponieważ w ostatnim czasie Sąd Najwyższy w swoich orzeczeniach a także sam ustawodawca w ustawie o księgach wieczystych i hipotece w znowelizowanym art. 68 ust. 2: ,,Hipoteka zabezpiecza wierzytelność do oznaczonej sumy pieniężnej. Jeżeli zabezpieczenie hipoteczne jest nadmierne, właściciel obciążonej nieruchomości może żądać zmniejszenia sumy hipoteki.”. Według prof. Ireny Karasek problem nadmiernego zabezpieczenia polega na wielości ustanowionych zabezpieczeń oraz zabezpieczeń na zbiorze rzeczy lub praw o zmiennym składzie. Zaś według dr Łukasza Przyborowskiego, istotą nadzabezpieczeń jest ich nieproporcjonalna wielkość do zaciągniętego zobowiązania kredytowego. Ukształtowanie treści stosunków tworzących zabezpieczenie wierzytelności (kredytu) jest pozostawione w polskim prawie uznaniu stron (uchwała Sądu Najwyższego z 5 maja 1993 r., III CZP 54/93, OSN 12/1993, poz. 219). Jest to przejaw szerszej zasady autonomii woli. Ponieważ nieważność niweczy skutki woli podmiotów prawa cywilnego, wskazana jest ostrożność w jej stosowaniu. Znajduje to wyraz w dość powszechnie przyjmowanej zasadzie favor contractus (z dwóch alternatywnych wykładni wybrać należy tę, która umożliwia utrzymanie ważności umowy). Skoro zasada ta obowiązuje przy sprzeczności z ustawą (a więc wyraźnym nakazem bądź zakazem ustawodawcy), to tym bardziej ma zastosowanie do sprzeczności z zasadami współżycia społecznego. Inaczej niż normy prawne, zasady współżycia społecznego są bowiem pojęciem nieostrym, ocennym, a ich treść jest płynna. Nadmierna łatwość w dekretowaniu sprzeczności z zasadami współżycia społecznego prowadziłaby zatem do naruszenia podstawowej wartości, jaką jest pewność prawa (wszak art. 58 § 2 k.c. jest uruchamiany wtedy, gdy czynność prawna nie narusza ustawy). W konsekwencji, w ujęciu art. 58 k.c., rola zasad współżycia społecznego może być jedynie uzupełniająca, a zastosowanie sankcji z tego przepisu ograniczone do wyjątkowych, szczególnie rażących przypadków.[15] Pojęcie nadmiernego zabezpieczenia jest zbiorczym określeniem dla tych wszystkich sytuacji, w których wartość ustanowionych zabezpieczeń przewyższa wysokość zabezpieczanej wierzytelności. Z uwagi na różną konstrukcję prawną zabezpieczeń może ono przybrać trzy zasadnicze postaci. Po pierwsze, może się objawić w nadmierności ustalonej przez strony najwyższej kwoty zabezpieczenia. Po drugie, może wiązać się z nadmierną wartością substratu zabezpieczenia, który pozostaje w dyspozycji wierzyciela (tak w szczególności przy zabezpieczeniach powierniczych oraz prawach zastawniczych łącznych, względnie zastawie rejestrowym na zbiorze rzeczy lub prawa). Po trzecie wreszcie, nadmierne zabezpieczenie może być skutkiem kumulacji wielości zabezpieczeń ustanowionych dla jednego wierzyciela.

 

VI. Podsumowanie

 

Zabezpieczenie kredytu to instrumenty prawne, które służą minimalizacji skutków realizacji ryzyka kredytowego. Konieczność ich stosowania w praktyce obrotu wiąże się z nieodłączną cechą stosunków kredytowych, jaką jest niepewność przyszłego rozwoju zdarzeń, w tym zwłaszcza gotowości dłużnika do spełnienia świadczenia oraz jego wypłacalności. Prawna analiza zabezpieczeń kredytu nie powinna ignorować roli, jaką pełnią one w obrocie. Funkcją zabezpieczeń jest z kolei skłonienie wierzycieli do udzielania kredytów. Choć ustanowienie zabezpieczenia prowadzi do powstania uprawnień na rzecz wierzyciela, to jednak zabezpieczenie kredytu nie tworzy samodzielnego interesu, który musiałby być zaspokojony. Interes ten jest zdefiniowany w stosunku głównym, który kreuje zabezpieczaną wierzytelność.

 

Koniec części drugiej

 

Opracował Filip Rybołowik



[1] Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 roku-Kodeks cywilny, (Dz. U.  1964 nr 16 poz. 93 ze zm.), dalej jako k.c.

[2] M.Sychowicz [w:], G.Bieniek [red.], Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga trzecia. Zobowiązania., t.2, wyd.10, LexisNexis, Warszawa 2011

[3] B.Lewaszkiewicz-Petrykowska ,glosa aprobująca do Uchwały Sądu Najwyższego  z dnia 30 września 1996 roku, III CZP 85/96.

[4] A.Brzozowski, W.Czachórski [red.], M.Safjan , E.Skowrońska-Bocian , Zobowiązania.Zarys wykładu,wyd.11, LexisNexis, Warszawa 2009

[5] Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 roku-Kodeks cywilny, (Dz. U.  1964 nr 16 poz. 93 ze zm.), dalej jako k.c.

[6] Z.Gawlik [w:], A.Kidyba [red.], Kodeks cywilny.Komentarz.Zobowiązania.Część szczególna, t.3, Wolters Kluwer, Warszawa 2010

[7] Kodeks cywilny. Komentarz do artykułów 450-1088. Tom II pod red. Prof. Krzysztofa Pietrzykowskiego

[8] Wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 23 marca 2005 r., VI ACa 312/04

[9] C. Żuławska, "Gwarancja bankowa" w: Studia z prawa gospodarczego i handlowego 1996 r.,

[10] Prawo handlowe, prof. Andrzej Kidyba, Warszawa 2010

[11] Komentarz Prawo Wekslowe i Czekowe, Jacek Jastrzębski, Maciej Kaliński, Warszawa 2011

[12] ,,Kredyty bankowe i prawne sposoby ich zabezpieczeń”, E. Próchnia, J. Zgadło, Bydgoszcz 2009

[13] Biuletyn Informacyjny Narodowego Banku Polskiego

[14] Biuletyn Informacyjny Narodowego Banku Polskiego

[15] Rzeczpospolita 31.08.2009 artykuł Marcina Olechowskiego

porady prawne