adwokat Zbigniew Tetkowski
kancelaria adwokat warszawa rozwody umowy budowlane

Interpretacje

Prawa poszkodowanego oraz pokrzywdzonego względem sprawcy czynu niedozwolonego

 

I. Rodzaje odpowiedzialności cywilnej.

              W prawie Cywilnym wyróżniamy dwa główne rodzaje odpowiedzialności podmiotu za wyrządzenie szkody. Pierwszy z nich nosi nazwę odpowiedzialności kontraktowej, drugi natomiast nazywany jest odpowiedzialnością deliktową.  Odpowiedzialność kontraktowa, jak sama nazwa wskazuje wynika z niewykonania lub nienależytego wykonania umowy. Do jej cech charakterystycznych należy: odszkodowanie jako wtórny rodzaj należnego świadczenia oraz łatwość w określeniu podmiotu zobowiązanego do świadczenia odszkodowawczego. Pierwszy element polega na tym, że pierwotnym zobowiązaniem podmiotu jest wykonanie umowy, natomiast w przypadku braku jego realizacji, powstaje zobowiązanie wtórne, które ma charakter odszkodowawczy. Stąd wynika łatwość określenia podmiotu odpowiedzialnego, gdyż z reguły podmioty zawierające umowę są dokładnie określone. Trudności w tym rodzaju odpowiedzialności dostarcza natomiast udowodnienie stopnia winy sprawcy, ale nie jest to przedmiotem niniejszego opracowania.

           W przypadku odpowiedzialności deliktowej, obowiązek odszkodowawczy ma charakter pierwotny, tzn. bezpośrednią konsekwencją dokonania czynu niedozwolonego jest konieczność naprawienia szkody. Drugą istotną różnicą między tymi dwoma reżimami odpowiedzialności jest możliwość ustalenia podmiotu zobowiązanego do naprawienia szkody. Jest to dużo trudniejsze w przypadku odpowiedzialności deliktowej, gdyż tam bardzo często sprawca szkody nie jest znany. Obrazowym przykładem jest sytuacja, wyrzucenia przedmiotu z okna mieszkania, który wyrządza szkodę przechodniowi, albo pobicie, skutkujące rozstrojem zdrowia poszkodowanego. W tych sytuacja czasami bardzo często trudno jest ustalić sprawcę, dlatego Kodeks Cywilny parokrotnie ułatwia poszkodowanemu w dochodzeniu roszczeń, konstruując pojęcie odpowiedzialności na zasadzie ryzyka. Trzecią cechą charakterystyczną jest niemożność regulowania przez strony sporu ustawowych przesłanek odpowiedzialności deliktowej.

Prawa osoby poszkodowanej wynikają z art. 415 i nast. Kodeksu Cywilnego. Przepis ten określa, że „kto z winy swojej wyrządził drugiemu szkodę zobowiązany jest do jej naprawienia.” W związku z tym wyróżnić możemy 4 przesłanki odpowiedzialności deliktowej. Należą do nich:

1. Dokonanie przez sprawcę czynu niedozwolonego,

2. Szkoda wyrządzona drugiej stronie,

3. Wina sprawcy,

4. Związek przyczynowy między szkodą, a czynem niedozwolonym.

            Wszystkie te przesłanki muszą zostać spełnione kumulatywnie, a więc brak jakiekolwiek z nich wyłącza możliwość dochodzenia roszczenia odszkodowawczego z czynu niedozwolonego.

 

II. Dokonanie czynu niedozwolonego.

            Pojęcie czynu niedozwolonego może być mylące, gdyż zgodnie z terminologią prawniczą, za czyn może być uznane wyłącznie działanie człowieka. Działanie innych podmiotów, np. zwierząt, co do zasady nie jest traktowane jako czyn człowieka. Z tych względów na gruncie prawa karnego, atak zwierzęcia na człowieka nie jest czynem przestępnym, natomiast atak zwierzęcia w wyniku poszczucia nim człowieka, jest traktowany już jako czyn przestępny. Natomiast zgodnie z prawem cywilnym, do czynów niedozwolonych zaliczyć należy nie tylko działania człowieka, ale również np. zwierząt. Dlatego dopuszczalne jest roszczenie z tytułu odpowiedzialności deliktowej względem właściciela, lub posiadacza zwierzęcia, które wyrządziło szkodę.

            Pojęcie czynu niedozwolonego jest stosunkowo szerokie. Nie jest ono tożsame z pojęciem czynu zabronionego. Czyn niedozwolony może być równocześnie przestępstwem lub wykroczeniem (a więc czynem zabronionym), jak np. wypadek samochodowy ze skutkiem śmiertelnym, lub kradzież z włamaniem. Jednakże nie jest to reguła, niekiedy czyn niedozwolony na gruncie Kodeksu Cywilnego, nie jest czynem zabronionym, na gruncie Kodeksu Karnego. Przykładem jest szkoda powstała w wyniku użytkowania produktu niebezpiecznego, wprowadzonego do obrotu gospodarczego zgodnie z prawem. Wtedy poszkodowany może domagać się od podmiotu odpowiedzialnego naprawienia szkody, z tytułu czynów niedozwolonych, natomiast nie może domagać się odpowiedzialności karnej z tytułu czynu zabronionego. Zgodnie z powyższym przyjmuje się, że czyn niedozwolony jest to czyn dokonany przeciwko całemu porządkowi prawnemu.

Zgodnie z orzecznictwem Sądu Apelacyjnego w Katowicach czyn niedozwolony powinien być skierowany bezpośrednio przeciwko osobie, która dochodzi naprawienia szkody.[1]

 

III. Pojęcie szkody.

            Szkoda jest podstawową przesłanką odpowiedzialności deliktowej. Zgodnie z prawem cywilnym, szkoda jest to: „każdy uszczerbek w prawnie chronionych dobrach (…), z którym to ustawa wiąże powstanie odpowiedzialności odszkodowawczej.”[2] Z przytoczonej definicji wynika, iż szkoda może być dokonana wyłącznie w dobrach prawnie chronionych. Zatem, uszczerbek w mieniu pochodzącym z kradzieży nie wypełnia znamion szkody, dlatego takiej sytuacji nie przysługuje ochrona z tytułu czynów niedozwolonych.

Wyróżnia się dwie postacie szkody. Pierwsza z nich dotyczy uszczerbku w dobrach majątkowych. Druga natomiast polega na uszczupleniu dóbr niemajątkowych i nazywana jest krzywdą. Konsekwencją takiego rozróżnienia jest podział na poszkodowanego i pokrzywdzonego. Poszkodowany jest to osoba, która doznała szkody majątkowej, natomiast pokrzywdzonym jest każdy, kto doznał krzywdy, czyli szkody niemajątkowej. Sposobem naprawienia szkody jest odszkodowanie, natomiast krzywdę naprawić możemy poprzez zadośćuczynienie. Zgodnie z literaturą przedmiotu[3] krzywda jest rodzajem szkody, natomiast nie odwrotnie. Dlatego dopuszczalne jest używanie skrótu myślowego polegającego na nazywaniu pokrzywdzonego, poszkodowanym.

Istnieje również podział na szkodę dokonaną „na mieniu”, lub „na osobie”. Pojęcia te nie są tożsame z pojęciem szkody majątkowej, lub niemajątkowej, bowiem zwrot szkoda „na mieniu”, lub szkoda „na osobie” wskazuje jedynie podmiot, na który działał sprawca wyrządzając szkodę. Szkoda wyrządzona na mieniu może przybrać wyłącznie postać majątkową, natomiast szkoda na osobie, może oznaczać szkodę majątkową, lub niemajątkową. Przykładem szkody na mieniu, powodującej szkodę majątkową jest kradzież klasera z monetami kolekcjonerskimi. Sprawca dokonując kradzieży działał wyłącznie na rzecz (majątek), dlatego szkoda ma postać wyłącznie majątkową. Poszkodowany nie może żądać zadośćuczynienia za doznaną krzywdę (niemajątkową), argumentując, że klaser ten miał dla niego ogromną sentymentalną wartość. Natomiast przykładem szkody na osobie może być spoliczkowanie drugiej osoby. Czyn ten może spowodować szkodę majątkową w postaci konsultacji, lub zabiegów medycznych. Natomiast, jeżeli spoliczkowanie zostało dokonane publicznie i w danych okolicznościach przyjmuje cechy zniewagi, lub poniżenia, to może ono spowodować krzywdę (niemajątkową). Konsekwencją tego może być żądanie zadośćuczynienia.

Spowodowanie szkody powoduje pewien uszczerbek w dobrach prawnie chronionych. Jednakże uszczerbek ten może zostać dokonany zarówno w dobrach obecnie posiadanych – strata (damnum emergens), jak i dobrach przyszłych, pod postacią utraconych korzyści – (lucrum cessans). Przykładem czynu niedozwolonego, który powoduje zarówno stratę, jak i utratę przyszłych korzyści jest zniszczenie taksówki. Strata w tym przypadku polega na uszczupleniu mienia taksówkarza o pojazd mechaniczny, natomiast utracona korzyść dotyczy niemożności użytkowania tej taksówki przez okres naprawy, a więc de facto ograniczenia możliwości zarobkowania poszkodowanego. Podobny przykład może dotyczyć złamania ręki chirurgowi. Powoduje to konieczność nakładów finansowych na rehabilitację oraz utracone korzyści w postaci braku możliwości zarobkowania.

 

IV. Wina sprawcy

            Wina jako przesłanka odpowiedzialności deliktowej, ma na celu „ochronę” sprawcy przed pociągnięciem do odpowiedzialności za czyny, co do których nie był w stanie pokierować własnym działaniem, albo nie rozumiał wagi popełnianego czynu, albo jego czyn, choć formalnie był sprzeczny z przepisami prawa, to był on zgodny z całością porządku pranego. Pierwsze dwa elementy nazwać możemy winą sensu stricte, natomiast ostatni polega na ocenie bezprawności czynu.

            Bezprawność polega na tym, iż sprawca dokonuje czynu, który jest niezgodny z porządkiem prawnym. Przykładem jest kradzież samochodu, lub zniszczenie drzwi wejściowych. Są to bez wątpienia czyny niedozwolone, za które sprawca powinien ponieść odpowiedzialność odszkodowawczą. W pewnych okolicznościach będą one jednak uzasadnione. Jeżeli zatem, ktoś kradnie samochód po to, aby przewieźć do szpitala osobę w stanie zagrożenia życia, lub niszczy drzwi włamując się do mieszkania, w celu znalezienia apteczki zdrowia, lub zadzwonienia po pomoc, to takie działanie formalnie będzie sprzeczne z przepisami prawa, jednak z punktu widzenia całości norm prawnych będzie uzasadnione.

            Badanie, czy dany czyn niedozwolony nosi znamiona czynu bezprawnego powinno opierać się na analizie negatywnych przesłanego wyłączających bezprawność. Należą do nich: obrona konieczna, stan wyższej konieczności, dozwolona samopomoc oraz inne wypadki wykonywania swojego prawa. Są to kodeksowe okoliczności wyłączające bezprawność, natomiast ich rozszerzenie występuje w orzecznictwie. Zgodnie z nim do okoliczności wyłączających bezprawność zaliczamy ponadto: zgodę poszkodowanego, działanie na własne ryzyko, działanie w celach altruistycznych, działanie na podstawie specjalnych uprawnień. Jeżeli zatem zachodzą okoliczności wyłączające bezprawność, to nie ma podstaw do badania winy, gdyż winy nie można przypisać, za zachowanie zgodne z prawem.

Wina sensu stricte polega na tym, że sprawcy możemy postawić zarzut z dokonanego czynu. Aby tego dokonać musimy zbadać nie tylko okoliczności faktyczne, jak w przypadku bezprawności, ale również przeżycia psychiczne oraz wiek sprawcy. Wynika z tego, że głównymi okolicznościami wyłączającymi winę są: niepoczytalność oraz nieosiągnięci określonego wieku.

            Zgodnie z definicją ustawową zawartą, w art. 425 Kodeksu Cywilnego, niepoczytalność występuje, gdy: sprawca z jakichkolwiek powodów znajduje się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Przepis ten jest obostrzony sytuacją, w której sprawca ze swojej winy doprowadził do zażycia środków alkoholowych, lub innych środków odurzających. W takiej sytuacji jest on odpowiedzialny za szkodę powstałą z czynów niedozwolonych.

            Drugą okolicznością wyłączającą winę jest niedostateczny wiek sprawcy. Zgodnie z art. 426 Kodeksu Cywilnego, małoletni, który nie ukończył 13 lat nie ponosi odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę. Nie oznacza to jednak, iż w takiej sytuacji nie można domagać się odszkodowania. Kodeks Cywilny zawiera możliwość dochodzenia odszkodowania na podstawie winy w nadzorze (art. 427 KC) oraz na zasadzie słuszności (art. 428 KC).

            Zgodnie z orzecznictwem zachowanie się małoletniego poszkodowanego, któremu z powodu wieku winy przypisać nie można, może uzasadniać zmniejszenie odszkodowania należnego od osoby odpowiedzialnej za szkodę.[4]

            Sprawca dokonując czynu niedozwolonego może działać umyślnie, albo nieumyślnie. Z tych względów wyróżniamy winę umyślną, tj. taką gdy sprawca działał z pełną świadomością okoliczności i chciał dokonać czynu niedozwolonego. Jest to wtedy wina umyślna w zamiarze bezpośrednim (dolus directus). Drugim rodzajem winy umyślnej jest działanie w zamiarze ewentualnym (dolus eventualis), wtedy sprawca przewidywał wyrządzenie szkody, ale godził się na nie, tzn. podjął pewne ryzyko działania, które doprowadziło do szkody. Przykładem winy umyślnej w zamiarze bezpośrednim jest kradzież sklepu dokonana z uprzednio przygotowaniem narzędzi, planu działania itd. Natomiast Zamiar ewentualny występuje, w sytuacji gdy osoba w podeszłym wieku próbując zatrzymać złodzieja strzela z broni palnej, celując w nogi, a trafiając w głowę. Taka osoba nie chciała zabić, co wyłącza znamiona zamiaru bezpośredniego, ale przewidywała, że z racji swojego wieku może nie trafić w nogi i godziła się z taką okolicznością, oddając strzał.

            W literaturze przedmiotu wina nieumyślna nazywana jest niedbalstwem, czyli sytuacją niedołożenia przez sprawcę należytej staranności w działaniu. Przykładem winy nieumyślnej jest błąd przy przeprowadzaniu zabiegu chirurgicznego. Ocena zasadności postawienia zarzutu niedbalstwa jest często dość trudna i wymaga uwzględnienia okoliczności, w których działa podmiot. Jeżeli w podanym przykładzie operacja będzie przeprowadzana w trudnych warunkach, bez posiadania specjalistycznego sprzętu, to oczekiwania należytej staranności, będą obniżone. W podanym przykładzie będzie to operacja ratująca życie dokonana w szpitalu polowym.

 

V. Związek przyczynowy między szkodą, a czynem niedozwolonym.

            Potocznie przyjmuje się, iż do przypisania odpowiedzialności deliktowej, musi istnieć związek przyczynowy między zdarzeniem – czynem niedozwolonym, a szkodą. Nie jest to jednak w do końca precyzyjne, gdyż związek przyczynowi może powstać wyłącznie między dwoma zdarzeniami, natomiast szkoda nie jest zdarzeniem. W związku z tym bardziej precyzyjne jest określenie związku przyczynowego między czynem niedozwolonym, a zdarzeniem, w wyniku którego osoba odniosła szkodę. Dla przykładu podczas wypadku samochodowego należy dopatrywać się związku przyczynowego między przekroczeniem dopuszczalnej prędkości przez kierowcę – sprawcę wypadku, a wypadkiem, który spowodował szkodę w postaci złamania ręki.

            Wykrycie związku przyczynowego jest bardzo ważne. Odbywa się ono w dwóch fazach. Pierwsza polega na zbadaniu czy bez tego zdarzenia, o który oskarżamy sprawcę, szkoda by wystąpiła. Jest to test sine qua non. W podanym przykładzie, należy zbadać, czy jeżeli kierowca jechałby nie łamiąc przepisów prawa drogowego, to doszłoby do wypadku. Jeżeli odpowiedź jest przecząca to należy zbadać, czy jest to adekwatny związek przyczynowy, tzn. czy typową konsekwencją naruszenia przepisów prawa o ruchu drogowym jest wypadek samochodowy. W opisanym przykładzie z pewnością ma to miejsce.

            Zgodnie z orzecznictwem Sadu Najwyższego normalnym następstwem śmierci męża powódki w wypadku komunikacyjnym, jest szkoda w wysokości jego pracy, jaką świadczyłby przy prowadzonej budowie domu.[5]

 

VI. Rodzaje odpowiedzialności.

            W literaturze przedmiotu wyróżnić możemy 4 zasady odpowiedzialności odszkodowawczej:

1. zasada winy

2. zasada ryzyka

3. zasada słuszności

4. zasada gwarancyjno-repartycyjna

            Pierwsza, najczęściej spotykana polega na tym, że sprawca jest odpowiedzialny, gdy możemy przypisać mu winę. Odpowiedzialność ta jest ograniczona o okoliczności wyłączające winę. Zasada ryzyka, jest dużo bardziej restrykcyjna względem sprawcy. Jej istotą jest zapewnienie poszkodowanym większych możliwości dochodzenia odszkodowania względem sprawcy. Polega ona na tym, iż sprawca odpowiada nawet, jeżeli nie można mu przypisać winy. Jest to zatem odpowiedzialność oparta na samym fakcie czynienia czegoś (przesłanki obiektywne), bez odwołania się do przesłanek subiektywnych (przeżyć wewnętrznych). Typowym przykładem takiej odpowiedzialności jest wyrządzenie szkody osobie trzeciej w wyniku prowadzenia działalności gospodarczej opartej produkcji lub przetwarzaniu niebezpiecznych przedmiotów. Okolicznością egzoneracyjną (wyłączającą odpowiedzialność) z reguły jest siła wyższa, tzn. zjawisko zewnętrzne, niemożliwe do przewidzenia oraz niemożliwe  do zapobieżenia. Przykładem siły wyższej jest np. powódź. Trzecia zasada odpowiedzialności dotyczy zasady słuszności. Na jej podstawie można domagać się odszkodowania od sprawcy, nawet gdy, jego czyn nie jest zawiniony. Jest to odpowiedzialność subsydiarna, zastosowana w art. 428 Kodeksu Cywilnego. Ostatnia odpowiedzialność – gwarancyjno-repartycyjna, dotyczy głównie ubezpieczeń. Jej istota polega na współuczestnictwie potencjalnych poszkodowanych w funduszu, z którego wypłaca się odszkodowanie w razie zaistnienia zdarzenia określonego w umowie.

 

VII. Uprawnienia podmiotu w sytuacji dokonania majątkowej szkody na osobie.

            Szkoda na osobie jest to szkoda dokonana w wyniku działania sprawcy bezpośrednio na człowieka, a nie jego majątek. Przepisy Kodeksu Cywilnego wyróżniają dwie regulacje szczególne dotyczące sposobów naprawienia majątkowej szkody na osobie. Należą do nich sytuacje, w których nastąpiło:

  1. uszkodzenie ciała, lub rozstrój zdrowia,
  2. śmierć człowieka.

1. Uszkodzenie ciała polega na naruszeniu integralności fizycznej człowieka (np rany, złamania, otarcia). Za rozstrój zdrowia przyjmuje się natomiast wszelkie zakłócenia w funkcjonowaniu organizmu. Przykładem są zatrucia, nerwica. Oczywiste jest, że jeden czyn niedozwolony może wywołać zarówno uszkodzenie ciała oraz rozstrój zdrowia. W powyższej sytuacji poszkodowanemu przysługuje:

a) odszkodowanie na pokrycie wszelkich wynikłych z tego powodu kosztów leczenia.

Do powyższych kosztów należy zaliczyć w szczególności, koszty: leczenia, opieki medycznej, transportu chorego, dojazdu osób bliskich odwiedzających chorego, nabycia specjalistycznej aparatury, specjalnego odżywiania itd. Koszty te nie muszą być poniesione wyłącznie przez poszkodowanego. Mogą one również zostać poniesione przez inne osoby – np. rodzinę, lub osoby najbliższe. Należy jednak pamiętać, iż zwrot kosztów leczenia, poniesionych poza bezpłatnym lecznictwem publicznym, jest dopuszczalny jedynie w sytuacjach usprawiedliwionych.[6] Niedopuszczalne jest zatem domagania się zwrotu kosztów leczenia w placówce prywatnej złamanej ręki, gdyż koszty te w zasadzie są objęte prawem do zabezpieczenia społecznego.

Co do zasady zwrot kosztów powinien zostać dokonany z dołu, po przedstawieniu stosownych dokumentów. Jednakże w przypadku zwrotu kosztów leczenia, lub zwrotu kosztów przygotowania inwalidy do innego zawodu, na żądanie poszkodowanego, sprawca może być zobowiązany do zapłaty sumy pieniężnej z góry.

 

b) renta dla wyrównania szkód trwałych.

            Renta ta przysługuje w 3 przypadkach:

  • całkowitej lub częściowej utraty zdolność do pracy zarobkowej poszkodowanego,

Wysokość renty z tytułu częściowej utraty zdolności do pracy zarobkowej, powinna być wyliczona poprzez różnicę w zarobkach, jaką poszkodowany, otrzymałby gdyby czyn niedozwolony nie nastąpił, w stosunku do aktualnych możliwość poszkodowanego. W ocenie możliwości zarobkowych powinno zostać uwzględnione wszystkie ewentualne zarobki, (tzn. nagrody, deputaty, nagrody okresowe, premie) oraz aktualne możliwość zarobkowania poszkodowanego. Nie można tym samym wymagać od poszkodowanego, aby podjął się pracy rażąco niższej niż wynika to z jego wykształcenia i kwalifikacji.

Renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, analogicznie, przysługuje poszkodowanemu w wysokości wszystkich potencjalnych zarobków, które mógłby otrzymać, gdyby czyn niedozwolony nie nastąpił. Zatem o taką rentę nie mogą się ubiegać osoby, które przed zdarzeniem nie miały zdolności do zarobkowej – np. niektórzy renciści, osoby starsze, niepełnosprawne.

  • zwiększenia się potrzeb poszkodowanego,

Prawo do tego świadczenia przysługuje z uwagi na sam fakt zwiększenia się potrzeb danej osoby. Nie muszą być to koszty realnie poniesione. Wystarczy, że zostaną ustalone zwiększone potrzeby poszkodowanego w postaci: opieki medycznej, zwiększonych kosztów dojazdu, lepszego odżywiania itd. Bez znaczenia jest fakt posiadania zdolności zarobkowej poszkodowanego, przed dokonaniem czynu niedozwolonego.

  • zmniejszenia widoków powodzenia na przyszłość poszkodowanego.

Renta ta polega ma na celu rekompensatę utraconych korzyści wynikających z rozwoju zawodowego. Uwzględnia ona roszczenia wynikające z naturalnego biegu zdarzeń ludzkich polegających na zdobywaniu coraz wyższych kwalifikacji zawodowych, a tym samym coraz wyższych możliwości zarobkowania.

 

Niekiedy bardzo trudno jest oszacować, koszty związane z uszkodzeniem ciała, lub rozstrojem zdrowia. Z tych względów Sąd ma możliwość orzeczenia renty tymczasowej, na czas oznaczony lub nieoznaczony.[7]

Na podstawie art. 447 Kodeksu Cywilnego, sąd z ważnych powodów, na żądanie poszkodowanego może przyznać mu zamiast renty lub jej części odszkodowanie jednorazowe. Takie działanie jest szczególnie uzasadnione gdy poszkodowany stał się inwalidą, a przyznanie jednorazowego odszkodowania ułatwi mu wykonywanie nowego zawodu.

 

2. W razie śmierci człowieka poszkodowanym, przysługują następujące uprawnienia:

a) ubieganie się o rentę dla osób pośrednio poszkodowanych,

Do osób pośrednio poszkodowanych zaliczamy, osoby, wobec których ciążył na zmarłym ustawowy obowiązek alimentacyjny.[8] Drugą grupę stanowią osoby, wobec których zmarły dobrowolnie i stale dostarczał środków utrzymania, jeżeli z okoliczności wynika, że wymagają tego zasady współżycia społecznego. Nie jest tu wymagany prawny obowiązek alimentacyjny, ale sam fakt spełniania świadczeń, na rzecz osoby bliskiej. Renta ta przysługuje wyłącznie na czas trwania prawdopodobnego obowiązku alimentacyjnego lub faktycznego dostarczania środków utrzymania na rzecz osoby bliskiej. Z ważnych powodów, na żądanie poszkodowanego, sąd może przyznać mu zamiast renty lub jej części odszkodowanie jednorazowe. Takie działanie jest uzasadnione w szczególności, gdy poszkodowany stał się inwalidą, a przyznanie jednorazowego odszkodowania ułatwi mu wykonywanie nowego zawodu. Nie jest to jednak przypadek często spotykany, z uwagi na niebezpieczeństwo utraty środków utrzymania przez tę osobę.

b) ubieganie się o odszkodowanie dla najbliższych,

Odszkodowanie to przysługuje osobom najbliższym i ma na celu rekompensatę kosztów majątkowych związanych z pogorszeniem się sytuacji życiowej, np. pogorszenie warunków mieszkaniowych. Odszkodowanie to może być przyznane w przypadku śmierci żywiciela rodziny (patrz punkt a), jak i samodzielnie. Przykładem jest orzeczenie Sądu Najwyższego, które przyznało rodzicom zmarłego dziecka (aktualnie nie zobowiązanego do świadczeń alimentacyjnych), ale na którego pomoc w przyszłości rodzice mogli liczyć. Powyższe roszczenie podlega dziedziczeniu na zasadach prawa spadkowego.

c) zwrot kosztów leczenia i pogrzebu.

Koszty te stanowią realne wydatki poniesione w celu zorganizowania pogrzebu. Granica kwoty pieniężnej jakiej można się domagać ograniczona jest do zwyczajów panujących w danym środowisku. Obejmuje ona zarówno: koszt wystawienia skromnego nagrobka, nabycie trumny, przewóz zwłok, koszty ceremonii, stypę itd.[9]

Prawo do zwrotu kosztów nie ogranicza prawa do ubiegania się o zasiłek pogrzebowy zgodnie z przepisami zabezpieczenia społecznego.

 

VIII. Uprawnienia pokrzywdzonego względem sprawcy czynu niedozwolonego.

Krzywda jest to uszczerbek niemajątkowy dokonany na osobie (pokrzywdzonym). Zadośćuczynienie jest jednorazowym świadczeniem, które ma na celu naprawienie doznanej krzywdy. Świadczenie to przysługuje za naruszenie jakichkolwiek dóbr osobistych. Do przykładowych dóbr osobistych należy: cześć, dobre imię, prywatność, tajemnica korespondencji itd. Za naruszenie dóbr osobistych sąd na żądanie pokrzywdzonego może nakazać zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny. Zadośćuczynienia mogą domagać się zarówno osoby fizyczne, jak i osoby prawne.[10] Nie ma odpowiednich reguł dotyczących dopuszczalnej wysokości zadość uczynienia. Zgodnie z orzecznictwem, jest to sprawa indywidualna każdego pokrzywdzonego.[11]

W przypadku: a) uszkodzenia ciała, lub rozstroju zdrowia; b) pozbawienia człowieka wolności; c) skłonienia do poddania się czynowi nierządnemu, za pomocą podstępu gwałtu, lub nadużycia stosunku zależności, sąd może przyznać pokrzywdzonemu zadośćuczynienie pieniężne. W literaturze przedmiotu przyjmuje się, że w każdej sytuacji określonej w punkcie a, b i c, pokrzywdzony może domagać się również zadośćuczynienia na zasadach opisanych w akapicie poprzedzającym, to znaczy zapłaty wskazanej sumy na cel społeczny.[12]

Zadośćuczynienie może być również przyznane najbliższym członkom rodziny. Podstawę do tego daje art. 446 par 4 Kodeksu Cywilnego.

 

IX. Podsumowanie.

           Konstatując, prawo poszkodowanego, lub pokrzywdzonego do stosownej rekompensaty jest bardzo istotnym elementem prawa cywilnego. Stosownej rekompensaty, w formie odszkodowania, lub zadośćuczynienia można domagać się od sprawcy czynu niedozwolonego. Czyn ten może być dokonany zarówno przez człowieka, jak i zwierzę. Ponadto Kodeks Cywilny przewiduje wiele różnych ułatwień osobie poszkodowanej lub pokrzywdzonej, wprowadzając zasadę odpowiedzialności podmiotów na zasadzie ryzyka, bądź słuszności. Przykładem jest np. odpowiedzialność za wyrzucenie, wylanie, lub spadnięcie przedmiotu, odpowiedzialność za zawalenie się budowli, lub odpowiedzialność osób zobowiązanych do nadzoru. Należy również pamiętać, iż do powstania odpowiedzialności z czynów niedozwolonych wymagane jest udowodnienie przesłanek ustawowych. Co do zasady polegają one na udowodnienie zaistnienia czynu niedozwolonego, powstania szkody, winy sprawcy, oraz związku przyczynowego między czynem niedozwolonym, a szkodą. Ciężar dowodu w tym zakresie leży po stronie osoby wywodzącej z tego skutki prawne, a więc najczęściej poszkodowanego, lub pokrzywdzonego.

W przypadku udowodnienia powyższych przesłanek, poszkodowanemu przysługuje prawo do ubiegania się o: odszkodowanie na pokrycie kosztów leczenia, rentę dla wyrównania szkód trwałych, rentę dla osób pośrednio poszkodowanych, odszkodowanie dla najbliższych oraz zwrot kosztów leczenia i pogrzebu.

Pokrzywdzony może natomiast ubiegać się o zadośćuczynienie pieniężne na wskazany cel społeczny, lub na własne potrzeby (w niektórych przypadkach). Zadośćuczynienia mogą się również domagać osoby najbliższe.

Jak można zauważyć Kodeks Cywilny daje duże możliwości pokrzywdzonemu, lub poszkodowanemu w zakresie domagania się naprawienia strat materialnych oraz uszczerbków moralnych w przypadku dokonania czynu niedozwolonego.

Opracował: Konrad Kijewski

[1] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 28 czerwca 2011 r., (sygn. akt I ACa 307/11)

[2] J. Rezler, Naprawieni szkody, s. 20.

[3]A. Olejniczak, Z. Radwański, Zobowiązania, część ogólna, C. H. BECK, Warszawa 2010 r., s. 92.

[4] Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 września 1975 r., (sygn. akt III CZP 8/75 )

[5] Wyrok Sądu Najwyższego z 12 grudnia 2002 r., (sygn. akt II CKN 1018/00)

[6] Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 1969 r., (sygn. akt II PR 217/69)

[7] Wyrok Sądu Najwyższego z 7 sierpnia 1969 r., (sygn. akt I PR 213/69)

[8] Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 sierpnia 1990 r., (sygn. akt I CR 422/90)

[9] Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 marca 2007 r., sygn. akt (V CSK 459/06)

[10] Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 września 2008 r., (sygn. akt II CSK 126/08)

[11] Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 października 2005 r., (sygn. akt I PK 47/05)

[12] A. Olejniczak, Z. Radwański, Zobowiązania, część ogólna, C. H. BECK, Warszawa 2010 r., s. 269.

porady prawne